Nhiều người mới học Phật nghe nói có thể đọc Kinh Nikāya, nhưng lại chưa rõ: đọc để làm gì, đọc có khó không, và đọc kinh gốc khác gì đọc một bài giảng đã được giải thích sẵn?
Câu trả lời ngắn gọn là: đọc Kinh Nikāya để trở về gần hơn với những lời dạy nền tảng, để thấy con đường tu học được trình bày bằng các pháp căn bản như Tứ Thánh Đế, Duyên khởi, Vô ngã, Giới – Định – Tuệ, và để biết cách đem pháp ấy vào đời sống.
Bài này không nhằm thần thánh hóa việc đọc kinh. Đọc Nikāya không phải để khoe kiến thức, không phải để tranh luận tông phái, cũng không phải để đọc thật nhiều cho đủ số lượng. Đọc đúng là đọc để hiểu đúng hơn, sống chậm hơn, quan sát khổ và nguyên nhân của khổ rõ hơn, rồi thực tập từng bước.
1. Vì Nikāya giữ nhiều lời dạy nền tảng
Theo tài liệu Khái quát lịch sử truyền bá kinh điển và những đặc điểm của Kinh tạng Nikàya của Thích Viên Giác trên BuddhaSasana, Kinh tạng Nikāya thuộc Kinh tạng Nguyên thủy, chứa đựng nhiều lời dạy của Đức Phật trong 45 năm hoằng pháp, gồm các giáo lý căn bản như Tứ diệu đế, Duyên khởi, Vô ngã.
Điều này rất quan trọng cho người mới. Nếu học Phật mà chỉ đi từ các ý kiến rời rạc, ta dễ bị cuốn vào cảm hứng, niềm tin hoặc tranh luận. Còn khi đọc kinh gốc có hướng dẫn, ta có cơ hội thấy những điểm lặp đi lặp lại trong lời dạy: khổ cần được hiểu, nguyên nhân khổ cần được đoạn trừ, sự chấm dứt khổ có thể được chứng ngộ, và có con đường thực hành đưa đến sự chấm dứt ấy.
2. Vì Nikāya giúp phân biệt gốc, giải thích và diễn giải
Người học Phật thường tiếp xúc với ba tầng nội dung: lời kinh, lời giải thích, và cách diễn giải của từng người hoặc từng truyền thống. Cả ba đều có giá trị nếu được đặt đúng chỗ. Nhưng nếu không biết đâu là nền gốc, ta rất dễ lẫn lộn giữa lời Phật dạy, lời chú giải, kinh nghiệm cá nhân và quan điểm hiện đại.
Đọc Nikāya giúp ta có một điểm tựa để đối chiếu. Khi nghe một pháp thoại, đọc một bài viết hay học một thuật ngữ, ta có thể hỏi: điều này có liên hệ với Tứ Thánh Đế, Bát Chánh Đạo, Duyên khởi, vô thường, khổ, vô ngã, Giới – Định – Tuệ như thế nào?
Nhờ vậy, việc học không còn là gom thật nhiều khái niệm, mà trở thành quá trình quay về những nguyên lý căn bản.
3. Vì văn kinh gần với thực hành hơn ta tưởng
Nhiều người nghĩ kinh Nikāya khô, dài và khó đọc. Nhận xét này có phần đúng nếu đọc không có phương pháp. Chính tài liệu của Thích Viên Giác cũng ghi nhận văn Nikāya có lối tường thuật, ký sự, nhiều điệp từ và trùng cú, nên người mới có thể thấy chán.
Nhưng cũng trong đặc điểm ấy, tài liệu nhấn mạnh rằng kinh diễn đạt tư tưởng Phật học một cách thiết thực, gần với tâm lý con người, dùng ví dụ dễ hiểu, lý luận giản dị mà chặt chẽ, và có nhiều lời dạy về tu tập, cách sống, ứng xử, lý luận và xã hội.
Nói cách khác, Nikāya không phải chỉ là tài liệu cổ. Nếu đọc chậm và biết tìm pháp chính, ta sẽ thấy kinh thường đưa thẳng về những vấn đề rất thật: tham, sân, si; khổ và nguyên nhân của khổ; cách giữ giới; cách chú tâm; cách quan sát thân, thọ, tâm, pháp; cách sống tỉnh giác giữa đời.
4. Vì Nikāya chỉ rõ con đường Giới – Định – Tuệ
Trong tài liệu Con đường giác ngộ theo kinh điển Nikaya, Thích Nữ Trí Liên trình bày con đường giải thoát qua kinh điển Nikāya là Giới, Định và Huệ. Bài viết cũng dẫn tinh thần Tứ Niệm Xứ: con đường đưa đến thanh tịnh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí và chứng ngộ Niết-bàn là quán thân, thọ, tâm, pháp.
Đây là lý do người mới có thể đọc Nikāya không chỉ bằng đầu óc nghiên cứu. Nếu đọc mà không liên hệ đến giới hạnh, chánh niệm, thiền tập và trí tuệ quan sát đời sống, ta mới chỉ đọc phần chữ.
Đọc kinh đúng là sau mỗi bài, ta tự hỏi: bài kinh này giúp mình thấy điều gì nơi thân tâm? Có điều bất thiện nào cần giảm? Có điều thiện nào cần nuôi lớn? Có cách nhìn nào về khổ, vô thường, vô ngã cần được quán chiếu thêm?
5. Vì Nikāya giúp tránh học Phật theo cảm tính
Không đọc kinh gốc, người học rất dễ lệ thuộc vào cảm giác: bài nào nghe hay thì tin, câu nào xúc động thì nhớ, quan điểm nào hợp mình thì giữ. Điều này không sai hoàn toàn, nhưng chưa đủ an toàn.
Kinh Nikāya đưa người học trở lại với những tiêu chuẩn thực tế hơn: pháp ấy có đưa đến ly tham, giảm sân, bớt si không? Có giúp sống có giới hơn không? Có giúp tâm an tịnh và sáng suốt hơn không? Có làm mình bớt chấp ngã, bớt cực đoan, bớt tranh cãi vô ích không?
Khi học theo hướng ấy, đọc kinh không làm ta cứng nhắc hơn, mà giúp ta khiêm tốn hơn. Ta biết mình còn phải thực hành, quan sát và kiểm chứng trong đời sống.
6. Người mới có thể đọc Nikāya như thế nào?
Không cần bắt đầu bằng mục tiêu đọc hết năm bộ. Người mới nên đi từng bước:
- Trước hết hiểu Nikāya là gì và năm bộ Nikāya gồm những gì.
- Sau đó học cách đọc một bài kinh: xem bối cảnh, nhân vật, vấn đề chính và lời dạy trọng tâm.
- Tiếp theo chọn một số bài kinh dễ tiếp cận, nhất là trong Trung Bộ Kinh.
- Mỗi lần đọc chỉ cần chọn một điểm để ghi nhớ và thực hành.
Đọc ít mà hiểu đúng, thực hành được, còn hơn đọc nhiều nhưng chỉ tích lũy tên kinh và thuật ngữ.
7. Đọc để trở về với việc cần làm
Điều quý nhất khi đọc Nikāya là ta được nhắc đi nhắc lại về việc cần làm: hiểu khổ, thấy nguyên nhân của khổ, tu tập con đường đưa đến đoạn tận khổ. Những lời dạy ấy không nhằm làm đẹp kiến thức Phật học, mà nhằm chuyển hóa cách ta sống, nói năng, suy nghĩ và phản ứng trước cuộc đời.
Vì vậy, có thể tra cứu Kinh Nikāya. Nhưng hãy đọc với thái độ đúng: kính trọng nguồn kinh, phân biệt rõ kinh văn và lời giải thích, không vội kết luận, không đọc để hơn thua, và luôn đưa điều học được trở về Giới – Định – Tuệ.
Nguồn tham khảo
- Thích Viên Giác, Khái quát lịch sử truyền bá kinh điển và những đặc điểm của Kinh tạng Nikàya, BuddhaSasana: https://www.budsas.org/uni/1-bai/phap037.htm
- Thích Nữ Trí Liên, Con đường giác ngộ theo kinh điển Nikaya, BuddhaSasana: https://www.budsas.org/uni/1-bai/phap045.htm