Trong Kinh tạng Pāli, các bài kinh được sắp xếp thành năm bộ Nikāya. Đây là cấu trúc rất quan trọng để người học biết mình đang đọc phần nào của kho kinh điển Phật giáo Nguyên thủy.
Năm bộ ấy là: Trường Bộ Kinh, Trung Bộ Kinh, Tương Ưng Bộ Kinh, Tăng Chi Bộ Kinh và Tiểu Bộ Kinh.
Hiểu sơ đặc điểm từng bộ sẽ giúp người mới bớt rối, biết có thể tham khảo trước từ đâu và vì sao cùng là lời kinh nhưng cách sắp xếp lại khác nhau.
1. Trường Bộ Kinh – Dīgha Nikāya
Trường Bộ Kinh gồm các bài kinh dài. Nhiều bài có bối cảnh rộng, đối thoại dài, trình bày các vấn đề lớn như giới, định, trí tuệ, quan điểm tu học, đời sống Sa-môn và các lập trường tôn giáo đương thời.
Người mới có thể thấy Trường Bộ hơi dài, nhưng đây là bộ kinh rất quan trọng để hiểu bối cảnh xã hội, tôn giáo và tư tưởng thời Đức Phật.
2. Trung Bộ Kinh – Majjhima Nikāya
Trung Bộ Kinh gồm các bài kinh độ dài vừa. Đây thường là bộ kinh phù hợp cho người học nghiêm túc ở giai đoạn đầu, vì nhiều bài không quá dài nhưng chứa giáo lý rất trọng yếu.
Trong Trung Bộ, người học gặp nhiều bài kinh giải thích rõ cách tu tập, cách nhìn thân tâm, chánh kiến, thiền tập, đời sống cư sĩ và xuất gia.
Nếu phải chọn một bộ để bắt đầu đọc có hướng dẫn, Trung Bộ thường là lựa chọn tốt.
3. Tương Ưng Bộ Kinh – Saṃyutta Nikāya
Tương Ưng Bộ Kinh nhóm các bài kinh theo chủ đề tương ưng. Ví dụ có nhóm kinh về uẩn, xứ, duyên khởi, sự thật, đạo, chư thiên, Tỷ-kheo, cảm thọ...
Ưu điểm của bộ này là giúp người học đào sâu một chủ đề. Nếu đang học duyên khởi, người học có thể tìm các kinh thuộc nhóm duyên khởi; nếu đang học năm uẩn, có thể đọc nhóm kinh về uẩn.
Tuy nhiên, vì nhiều bài ngắn và có tính lặp, người mới có thể đọc theo chủ đề, không nhất thiết đọc liên tục từ đầu đến cuối.
4. Tăng Chi Bộ Kinh – Aṅguttara Nikāya
Tăng Chi Bộ Kinh sắp xếp các bài kinh theo pháp số: một pháp, hai pháp, ba pháp, bốn pháp... Cách sắp xếp này giúp ghi nhớ và học theo từng nhóm giáo lý.
Tăng Chi Bộ có nhiều lời dạy rất thực tế cho người cư sĩ: đạo đức, gia đình, tài sản, bạn lành, bố thí, niềm tin, giới hạnh, cách sống an ổn.
Vì vậy, đây cũng là bộ rất đáng đọc cho người mới, nhất là người cư sĩ muốn đem Phật pháp vào đời sống.
5. Tiểu Bộ Kinh – Khuddaka Nikāya
Tiểu Bộ Kinh là một tập hợp nhiều tác phẩm khác nhau. Theo liệt kê trong Budsas, Tiểu Bộ có các phần như Tiểu Tụng, Pháp Cú, Phật Tự Thuyết, Như Thị Ngữ, Kinh Tập, Thiên Cung Sự, Ngạ Quỷ Sự, Trưởng Lão Tăng Kệ, Trưởng Lão Ni Kệ, Bổn Sanh và nhiều tập khác.
Tên “Tiểu Bộ” không có nghĩa là kém quan trọng. Trong Tiểu Bộ có nhiều tác phẩm rất nổi tiếng, đặc biệt là Kinh Pháp Cú và Kinh Tập.
Với người mới, có thể đọc Pháp Cú như một cửa vào nhẹ nhàng, nhưng vẫn cần hiểu rằng Tiểu Bộ là một bộ rất rộng và đa dạng.
6. Nikāya và A-hàm tương ứng ra sao?
Nguồn Budsas ghi rõ các bộ A-hàm trong Hán tạng có sự tương ứng với Nikāya:
- Trường A-hàm tương ứng với Trường Bộ.
- Trung A-hàm tương ứng với Trung Bộ.
- Tạp A-hàm tương ứng với Tương Ưng Bộ.
- Tăng Nhất A-hàm tương ứng với Tăng Chi Bộ.
Riêng Tiểu Bộ là phần nổi bật trong Pāli tạng.
Biết điều này giúp người học hiểu rằng kinh điển Phật giáo truyền thống có nhiều dòng truyền thừa, nhưng cùng giữ nhiều giáo lý căn bản rất gần nhau.
7. Người mới có thể đọc bộ nào trước?
Không có một quy định cứng cho mọi người. Nhưng có thể gợi ý:
- Nếu muốn đọc bài kinh độ dài vừa, nội dung trọng yếu: bắt đầu với Trung Bộ.
- Nếu muốn học theo chủ đề như uẩn, xứ, duyên khởi: đọc Tương Ưng Bộ theo chủ đề.
- Nếu muốn lời dạy gần đời sống cư sĩ và dễ nhớ: đọc Tăng Chi Bộ.
- Nếu muốn các bài kệ ngắn, dễ suy ngẫm: đọc Pháp Cú trong Tiểu Bộ.
- Nếu muốn hiểu bối cảnh lớn và các bài kinh dài: đọc Trường Bộ có hướng dẫn.
Điều quan trọng không phải đọc bộ nào trước cho “oai”, mà là đọc sao cho hiểu và hành được.
8. Cách học năm bộ Nikāya cho khỏi rối
Người mới nên học theo ba lớp:
- Biết cấu trúc: năm bộ gồm những gì.
- Biết chủ đề: bài kinh đang nói về pháp nào.
- Biết thực hành: pháp ấy soi vào thân tâm mình ra sao.
Nếu chỉ nhớ tên năm bộ mà không thực hành, việc học vẫn còn ở bề mặt. Nếu đọc kinh mà không biết cấu trúc, người học dễ lạc. Cần cả hai: có bản đồ và có bước đi.
Kết luận
Năm bộ Nikāya là cách Kinh tạng Pāli sắp xếp kho lời dạy của Đức Phật và các vị Thánh đệ tử. Mỗi bộ có đặc điểm riêng: Trường Bộ dài, Trung Bộ vừa, Tương Ưng theo chủ đề, Tăng Chi theo pháp số, Tiểu Bộ đa dạng.
Hiểu năm bộ Nikāya là có bản đồ đầu tiên để bước vào kinh điển: biết mình đang đọc ở đâu, đọc để học pháp gì, và đọc để thực hành thế nào.
Bài đọc tiếp theo: Người mới có thể tra cứu Trung Bộ Kinh thế nào?
Nguồn học Budsas đã đối chiếu
- Budsas: “Liệt kê Tam Tạng Kinh điển” – phần Kinh tạng/Nikāya.
- Budsas: “Khái quát lịch sử truyền bá kinh điển và những đặc điểm của Kinh tạng Nikàya” – Thích Viên Giác.
- Budsas: “Tam Tạng Kinh Điển: Lịch sử” – Bình Anson.
Câu hỏi thường gặp
Năm bộ Nikāya gồm những bộ nào?
Gồm Trường Bộ Kinh, Trung Bộ Kinh, Tương Ưng Bộ Kinh, Tăng Chi Bộ Kinh và Tiểu Bộ Kinh.
Người mới có thể đọc Nikāya bộ nào trước?
Thường có thể tham khảo trước với Trung Bộ nếu có hướng dẫn, hoặc Tăng Chi Bộ nếu muốn các lời dạy gần đời sống cư sĩ và dễ nhớ.
Tiểu Bộ Kinh có kém quan trọng không?
Không. “Tiểu” không có nghĩa là kém quan trọng. Tiểu Bộ gồm nhiều tác phẩm nổi tiếng như Pháp Cú, Kinh Tập, Trưởng Lão Tăng Kệ và Trưởng Lão Ni Kệ.
Nikāya và A-hàm có liên hệ gì?
Các bộ A-hàm trong Hán tạng tương ứng với nhiều bộ Nikāya trong Pāli tạng, như Trường A-hàm với Trường Bộ, Trung A-hàm với Trung Bộ, Tạp A-hàm với Tương Ưng Bộ và Tăng Nhất A-hàm với Tăng Chi Bộ.