Mettā là thuật ngữ Pāli thường được dịch là tâm từ, lòng nhân từ, tình bằng hữu, hoặc lòng mong cho mình và mọi loài được an lành, hạnh phúc. Đây là một pháp rất gần với đời sống: học cách không nuôi sân hận và mở rộng thiện chí đến người khác.
Trong “Từ điển Pāli–Việt” trên Budsas, mục METTĀ được giải nghĩa là: “nhân từ, tình bằng hữu”. Từ điển cũng ghi mettacitta là có tâm nhân từ, mettā-kammaṭṭhāna và mettā-bhāvanā là niệm tâm từ hay tham thiền về tâm từ, mettā-vihāra là tâm trụ vào pháp từ.
1. Nghĩa căn bản của mettā
Mettā có gốc gần với ý nghĩa bạn lành. Đó là thái độ mong điều tốt cho người khác, không muốn họ bị hại, không vui khi họ đau khổ, không nuôi ý trả thù hay ác ý.
Mettā không nhất thiết là cảm xúc nồng nhiệt. Có khi tâm từ rất lặng: chỉ là quyết định không làm hại, không nói lời độc ác, không nuôi sân, và mong người kia được an ổn đủ để bớt gây khổ cho mình và người.
Vì vậy, mettā không phải sự yếu mềm. Nó là sức mạnh đạo đức của một tâm không bị sân chi phối.
2. Mettā không phải luyến ái
Tâm từ cần được phân biệt với luyến ái. Luyến ái thường có điều kiện: người này là của tôi, người này làm tôi vui, người này thuộc phe tôi. Khi điều kiện thay đổi, luyến ái dễ thành giận, buồn, ghen hoặc sợ mất.
Mettā rộng hơn. Nó không đòi người khác phải thuộc về mình. Nó không dựa trên chiếm hữu. Trong Kinh Từ Bi, tâm từ được ví như lòng người mẹ bảo hộ đứa con duy nhất, nhưng điểm được nhấn mạnh là lòng mong cho chúng sinh được an lành, không phải sự dính mắc ích kỷ.
Nói ngắn: luyến ái muốn nắm; mettā muốn cho an lành.
3. Mettā trong Kinh Từ Bi
Kinh Từ Bi dạy người muốn đạt an lạc nên sống thẳng thắn, khiêm cung, biết dùng ngôn ngữ từ ái, sống đơn giản, ít ham muốn, không làm điều bị bậc trí chê trách.
Bản kinh có lời nguyện rất đẹp: mong mọi người và mọi loài được sống trong an toàn và hạnh phúc; những loài yếu hay mạnh, cao hay thấp, lớn hay nhỏ, thấy được hay không thấy được, gần hay xa, đã sinh hay sắp sinh đều được an lành.
Kinh cũng dạy: đừng loài nào sát hại loài nào, đừng ai coi nhẹ tính mạng của ai, đừng ai vì giận hờn hoặc ác tâm mà mong ai đau khổ. Đây là tinh thần cốt lõi của mettā.
4. Mettā trong lời nói
Trong Kinh Ví dụ cái cưa, Đức Phật dạy có năm loại ngôn ngữ khi nói với người khác: đúng thời hay phi thời, chân thật hay không chân thật, nhu nhuyến hay thô bạo, có lợi ích hay không lợi ích, với từ tâm hay với sân tâm.
Ngài dạy cần học tập rằng: tâm không biến nhiễm, không thốt lời ác ngữ, sống với lòng lân mẫn, với tâm từ bi, nội tâm không sân hận. Dù gặp lời khó nghe, người tu vẫn tập bao phủ người ấy và thế giới bằng tâm câu hữu với từ: rộng lớn, vô biên, không hận, không sân.
Điểm này rất thực tế: mettā không chỉ nằm trong lúc ngồi thiền. Nó được thử ngay khi ta bị nói trái ý.
5. Mettā-bhāvanā: tu tập tâm từ
Từ điển ghi mettā-bhāvanā là sự tu tập hay tham thiền về tâm từ. Người mới có thể bắt đầu bằng những câu nguyện đơn giản:
- Mong cho tôi được an toàn.
- Mong cho tôi được bình an.
- Mong cho tôi biết chăm sóc khổ đau của mình.
- Mong cho người thân được an toàn, bình an.
- Mong cho người trung lập được an toàn, bình an.
- Mong cho người khó thương cũng bớt khổ, bớt sân, bớt si mê.
- Mong cho tất cả chúng sinh được an lành.
Điều quan trọng là không ép cảm xúc. Nếu chưa thương được người khó thương, chỉ cần bắt đầu bằng ý không muốn làm hại và không muốn nuôi thù.
6. Tâm từ và ranh giới lành mạnh
Có tâm từ không có nghĩa là để người khác muốn làm gì cũng được. Mettā không loại bỏ trí tuệ. Nếu ai đó gây hại, ta vẫn cần đặt ranh giới, nói không, tránh xa, hoặc xử lý theo cách đúng pháp.
Điểm khác là ta làm điều ấy mà cố gắng không nuôi ác ý. Bảo vệ mình và người khác có thể đi cùng tâm từ. Đôi khi, đặt ranh giới rõ ràng cũng là một cách giảm khổ cho cả hai bên.
Tâm từ không phải chiều theo bất thiện; tâm từ là không để sân hận làm chủ.
7. Mettā trong đời sống hằng ngày
Có thể thực tập mettā bằng những việc nhỏ:
- Trước khi nhắn tin, hỏi: lời này có cần thêm chút mềm không?
- Khi bực, dừng lại một hơi thở để khỏi nói lời gây thương tích.
- Khi thấy người khác vụng về, nhớ rằng họ cũng đang bị khổ và vô minh chi phối.
- Khi đi đường, nhường một chút thay vì tranh hơn.
- Khi tự trách mình, thêm một câu tử tế: “mình đang học”.
Mettā bắt đầu từ những khoảnh khắc nhỏ như vậy. Tâm được huấn luyện dần để bớt mặc định bằng sân.
Kết luận
Mettā là tâm từ: lòng nhân từ, tình bằng hữu, thiện chí không sân hận đối với mình và mọi loài. Tâm từ không phải luyến ái, không phải yếu mềm, cũng không phải bỏ ranh giới. Đó là năng lực mong an lành và không làm hại.
Người mới có thể bắt đầu rất đơn giản: trước khi nói, hãy hỏi “lời này đang đi với từ tâm hay sân tâm?”. Câu hỏi ấy đưa mettā vào đúng nơi cần thực tập nhất.
Bài đọc tiếp theo: Karuṇā là gì?
Nguồn học Budsas đã đối chiếu
- Budsas: “Từ điển Pāli–Việt”, mục METTĀ (
tdpv-29-m.htm) — “nhân từ, tình bằng hữu”; các mục liên hệmettacitta,mettā-kammaṭṭhāna,mettā-bhāvanā,mettā-vihāra,mettāyati. - Budsas: “Từ điển Pāli–Việt”, trang mục lục/lời tựa (
tdpv-00.htm) — bối cảnh bộ từ điển Pāli–Việt của Tỳ khưu Bửu Chơn. - Budsas: “Kinh Từ Bi / Kinh Thương Yêu” (
vbkin019.htm) — mong mọi người và mọi loài sống an toàn, hạnh phúc; không sát hại, không coi nhẹ tính mạng, không vì giận hờn hay ác tâm mà mong ai đau khổ. - Budsas: “Kinh Ví dụ cái cưa”, Trung Bộ Kinh số 21 (
trung21.htm) — lời nói có thể đi với từ tâm hay sân tâm; cần học tâm không biến nhiễm, không ác ngữ, sống với tâm từ, không hận, không sân.
Câu hỏi thường gặp
Mettā nghĩa là gì?
Mettā nghĩa là tâm từ, lòng nhân từ, tình bằng hữu: thiện chí mong cho mình và mọi loài được an lành, không bị hại.
Mettā có giống tình yêu thương thông thường không?
Không hoàn toàn. Tình thương thông thường có thể pha luyến ái và chiếm hữu. Mettā là thiện chí rộng hơn, không dựa trên nắm giữ hay phân biệt thân sơ.
Tu tập mettā có phải là phải thích tất cả mọi người không?
Không. Mettā không bắt buộc mình phải thích mọi người. Nó bắt đầu bằng không nuôi ác ý, không muốn làm hại, và mong người kia bớt khổ.
Có tâm từ thì có được đặt ranh giới không?
Có. Tâm từ cần đi cùng trí tuệ. Khi có người gây hại, đặt ranh giới rõ ràng có thể là cách bảo vệ mình và giảm khổ mà không cần nuôi sân hận.
Người mới nên thực tập mettā thế nào?
Bắt đầu bằng vài câu nguyện đơn giản: mong cho tôi được bình an; mong cho người thân được bình an; mong cho người khó thương bớt khổ; mong cho tất cả chúng sinh được an lành.